Ondergetekende fietst eigenlijk nooit met een helm. Enkel bij tochtjes in de heuvels en bergen zet ik hem op. De kameel draagt vrijwel altijd een helm, behoudens de winterse tochten met een muts op. ‘Zit niet lekker’, maar verder geen onderbouwde motivatie.
Het idee dat fietsers een helm moeten dragen is inmiddels dusdanig in het collectieve bewustzijn doorgedrongen, dat het vanaf deze positie echt geen reet meer uitmaakt of ik het gebruik aanmoedig of ontmoedig. Niemand gaat een helm dragen omdat ik het zeg.

Een toegenomen cultuur van angst

De Duitse socioloog Ulrich Beck zei eind jaren tachtig, ‘toen mensen geen honger meer hadden werden ze bang’. Goed hier wordt natuurlijk niet bedoelt dat omdat je dagelijks een lunch hebt je van angst in een hoekje kruipt. Maar een gemiddeld mens zal zich echter wel zorgen over bacteriën maken op het moment dat hij/zij zich met een vies mes snijdt. In dit geval controleert de angst voor bacteriën de publieke opinie. Dit resulteert onder andere in een pornografische focus op veiligheidsartikelen. Als mensen ergens bang voor gemaakt kunnen worden dan staan daar natuurlijk vele producenten in de rij om daar geld aan te verdienen. Lucratief en big business.

Een extreem voorbeeld hiervan is het kinderhelmpje van Thudguard. Deze zou, natuurlijk volgens de producent, door de kinderen binnen gedragen moeten worden! slogan: ‘leren lopen in een wereld vol met harde randen’. Hilarisch, maar er valt ook een hellend vlak naar beneden in te onderkennen van een verwrongen irreële veiligheidsperceptie.

Veranderd sentiment onder de wieletoeristen omtrent het dragen van een helm

Natuurlijk ben ik me bewust van het veranderde sentiment, in het afgelopen decennium, onder de wielertoeristen omtrent het dragen van een helm. In de laatste jaren wordt ik er meer en meer op aangesproken. “Rob zet die helm toch op, je weet toch dat….”. Ja, en dan volgt er een onderbouwing waarin een individuele casus wordt uitgelicht waarin de stellige overtuiging wordt uitgesproken dat de helm het leven heeft gered of erger letsel heeft voorkomen.

Daarnaast is dit patroon ook zichtbaar in de enquêtes en polls. Voor 1990 maakte werkelijk nog niemand zich druk over de helm. Een poll op de website fietsen.123 (september 2005) laat zien dat 60% voor het dragen van een valhelm op de fiets is. 14% van hen is zelfs van mening dat het wettelijk verplicht moet worden. De andere 46% hielden het bij een sterke aanbeveling. De overige 40% was mordicus tegen.
Het Vlaamse fietsblad Grinta! heeft in samenwerking met Het Nieuwsblad in 2010 een soortgelijke poll gehouden. 79% van de 5.000 stemmers was voor het verplicht dragen van een fietshelm. Het zit dus in vrijwel iedereen zijn kop, dus ‘Zet ‘m maar op je kop’?

Zodoende leven we momenteel in een tijd waarin de helmdragen ervan overtuigt is dat hij het gelijk aan zijn zijde heeft. Er wordt je zelfs, als ‘blootrijder’ van alles tijdens een tochtje toegeschreeuwd. ‘Zet je helm op, je weet toch dat het veiliger is”. “Hey kerel, ben je levensmoe”? “Dom, dom”! Of slechts met een vinger naar het nee schuddende hoofd. Ik leef inmiddels met de overtuiging dat de helmdragers mij als een soort paria zien. Een domme nonchalante en roekeloze wegpiraat, die onnodig risico loopt en eigenlijk beter zou moeten weten.

Een goed ontwikkelt inlevingsvermogen met betrekking tot de verwachte gedragingen van de overige verkeersdeelnemers en daarop vervolgens anticiperen, zijn veel belangrijker dan een helm voor je eigen veiligheid. Daarnaast, een training is maar een training en zeker geen wedstrijd! Op onze tochtjes hebben we geen achterstand op een beklimming opgelopen, zien zodoende niet een podiumplaats in gevaar komen en nemen daardoor geen onnodige risico’s in de afdaling om de schade te beperken.

Is een helm dragen per definitie veiliger?

Het meest geciteerde artikel is een studie naar de effectiviteit van fietshelmen van Thomson en Rivara (1989). De conclusie uit dit onderzoek is dat door het dragen van een helm het risico op een verwonding aan het hoofd met 85% wordt gereduceerd en hersenletsel met 88%. In de jaren daarop is er veel terechte kritiek op dit artikel gekomen.

Er rammelde veel aan dit onderzoek. De steekproef was simpelweg veel te klein en er zat dusdanig veel bias in, dat een integere onderzoeker er geen enkele conclusie aan zou kunnen verbinden.

Maar goed, in de daaropvolgende jaren rolde er nog verscheidene onderzoeken, omtrent helmgebruik en fysieke schade reductie, van de band. Vele lieten zien dat helmgebruik het risico op verwondingen aan het hoofd reduceert (weliswaar een kleiner effect dan in het ’89 onderzoek) en een aantal kon geen effect aantonen. Attewell, Glase & McFadden hebben in 2001 alle onderzoeksdata op een hoop gegooid (1987-98) en een meta analyse uitgevoerd naar helmgebruik en verwondingen. Uit dit onderzoek komt naar voren dat de algehele kans op verwondingen aan het hoofd met 45% wordt gereduceerd en hersenschade met 33% bij de helmdragers. Zodoende pleitte de auteurs voor een grotere acceptatie van het helmgebruik onder fietsers. Wel kan nog opgemerkt worden dat de meeste steekproeven, van de onderzoeken in deze meta analyse, uit slechts 3 tot 10? individuen bestonden.

Ik hoor de overtuigde helmdrager denken. “Wat maakt het uit dat de risico reductie in het Thomson en Rivara (1989) onderzoek overschat wordt. Ook als de percentages slechts de helft blijken te zijn is duidelijk bewezen dat een helm op veel veiliger is”! Ok en prima. Vanaf de jaren 90 is het helmgebruik explosief gestegen, dus dan zal het percentage hoofdwonden en hersenletsel zijn afgenomen toch?
Fout! Het aantal verwondingen aan het hoofd nam juist toe. Ik herhaal. Het helmgebruik nam toe en het aantal verwondingen aan het hoofd ook! Een artikel in de New York Times (2001) laat zien dat in de jaren 90 het helmgebruik sterk steeg (69% bij kinderen en 43% bij volwassenen tussen 1991 en 2001) en het aantal hoofdverwondingen met 51% toenam. Ik ga hier natuurlijk niet suggereren dat helmgebruik hoofdletsel veroorzaakt, maar op z’n minst kan gesteld worden dat de beschermende waarde van de helm dusdanig klein is dat het moeilijk te meten valt.
Voor de toename van de verwondingen aan het hoofd zijn andere mogelijke plausibele verklaringen. Helmdragers wanen zich mogelijk veiliger waardoor ze minder oplettend zijn in het verkeer en minder focussen op veilig rijgedrag.

Kans op aanrijding met auto groter met helm!

In 2004 startte Ian Walker, onderzoeker aan de Universiteit van Bath, een onderzoek die de afstand mat die passerende auto’s houden tot fietsers. Ruim 2500 inhaalmanoeuvres werden geregistreerd. Tot fietsers zonder helm bewaarden de automobilisten gemiddeld 17 cm afstand. Zodra de tweewieler een helm droeg, raasden de auto’s er half zo dicht langs: op 8,5 centimeter afstand. Tijdens dit onderzoek werd hij tweemaal aangereden. Beide keren droeg hij een helm. Zodoende vermoede hij dat automobilisten fietsers met helm als meer ervaren inschatten en er daardoor dichter langs durven rijden.

Hij heeft deze hypothese verder onderzocht door met een lange blonde pruik op te fietsen. De automobilisten schatte het risico dat ze te maken hebben met een onstabiele en onervaren fietser veel groter in en passeerden hem (of in dit geval haar) met een ruime boog (+50cm). Walker concludeert daaruit dat het dragen van een helm de kans om bij een ongeval betrokken te raken lijkt te vergroten.

Hoe hoger de automobilist de voorspelbaarheid en rijvaardigheid van de fietser inschat, hoe dichter hij de tweewieler passeert.

Op basis van dit onderzoek heb ik over vele verkeerssituaties nagedacht en mijn rijstijl hierop aangepast. Hierdoor kan je de persoonlijke veiligheid aanzienlijk vergroten.

Verandering valreflex bij fietser met helm!

Een andere mogelijke oorzaak van de positieve correlatie tussen helmgebruik en verwondingen aan het hoofd is nog niet onderzocht. De valreflex met helm is anders dan zonder helm. Dit baseer ik op recente foto’s en beelden uit het profpeloton en ervaringen van verplegend personeel bij de eerste hulp van een Amsterdams ziekenhuis (Lucas).
Naast het gegeven dat op de eerste hulp geconstateerd is dat men ook met helm vele nare verwondingen aan het hoofd kan oplopen, is het ook opgevallen dat het wondpatroon van een renner met helm anders is dan zonder. Ze zijn makkelijk uit elkaar te houden. De renner zonder helm heeft veelal verwondingen aan onderarmen en elleboog. Tijdens de val heeft deze renner in een reflex zijn handen bij het hoofd gebracht om de schade te beperken. Gevallenen met helm vertonen beduidend minder van dit soort wondpatronen. Ook op vele foto’s van vallende renners in het profpeloton zie je veelal zonder beschermende arm reflex ter aarde storten. Alsof ze allemaal een kop van graniet hebben!
De renners moeten zichzelf hardop afvragen in welk mate zij zich met helm veiliger wanen. Als zij zich met helm beduidend veiliger wanen dan zonder helm, dan zou het wel eens kunnen zijn dat zij, door de toegenomen veiligheidsperceptie, meer risico’s op de fiets nemen.
Fietsen met een helm is praktisch net zo onveilig als zonder helm. Slechts in enkele situaties kan een helm bij een zware valpartij noodlottig letsel voorkomen of reduceren. Beschouw de helm als minimale bescherming. 95% van het mogelijk fysiek op te lopen letsel bij een val ontstaat ook zonder helm. Het is een illusie om je veiliger te wanen met een piepschuim helm op je kop, die net iets meer weegt dan 2 ons kaas. Het lichaam is per definitie week, fragiel en uitermate kwetsbaar.

Bronnen:

Attewell, Glase & McFadden, 2001, Bicycle helmet efficacy: a meta-analysis, Accident Analysis and Prevention, pp 345-352.
Barnes, 2001, A bicycling mystery: head injuries piling up, Report in New York Times, 29th July 2001.
Thompson RS, Rivara, Thompson DC. 1989, A case-control study of the effectiveness of bicycle safety helmets, The New England Journal of Medicine Vol 320:21 pp1361-7.
Walker I, 2007, Drivers overtaking bisyclist: Objective data on effects of riding position, helmet use, verhicle type and apparent gender, Accident Analysis and Prevention, pp 417-425.

Tags:fietsen, helm, veiligheid